این اصطلاح عمومی برای کلیه عوامل شیمیائی و بیولوژیکی که خصوصیات طبیعی اتمسفر را تغییر میدهند بکار برده می شود. در برخی موارد، تغییر فیزیکی نیز نظیر آلودگی صوتی، گر مائی یا آلودگی نوری نیز بعنوان آلودگی هوا یاد می شوند.

آلاینده های هوا به دو دسته کلی تقسیم بندی می شوند: اولیه و ثانویه.

اولیه ها آنهائی هستند که مستقیماً از یک منبع به هوا اضافه شوند و بعنوان مثال مونو اکسید کربن که بعنوان یک محصول جانبی احتراق تولید می شود.

ثانویه ها نیز آنهائی هستند که از واکنشهای شیمیائی در اتمسفر حاصل می شوند که از این دسته میتوان به تشکیل اوزون در اسموگ فوتو شیمیائی نام برد ( Photochemical Smog ).

اسموگ فوتو شیمیائی چیست؟

اسموگ یا مه دود، یک نوع آلودگی بسیار شدید هوا است . تحت شرایط آب و هوائی خاصی و در دوره زمانی معینی می تواند بر جو شهرهای پرجمعیت حاکم باشد ( نمونه هائی از آن در لندن و لس آنجلس دیده شده است).

کلمه اسموگ از دو کلمه " smoke" و "fog" گرفته شده است و در حال حاضر بعنوان شاخصی از آلودگی هوائی شدید از آن یاد می شود.

این حالت وقتی بو جود می آید که دو نوع از آلودگی هوا در حضور نور خورشید با هم ترکیب می شوند.

بعنوان مثال یک نمونه از آن حاصل ترکیب دو نوع مواد زیر می باشند:
مواد نوع اول: ذرات ریز و اکسید های نیتریک حاصل از سوختن مو تورهای ماشینها و ذغال سنگ و کارخانه ها
مواد نوع دوم: تصاعد موادی نظیر ترکیبات آلی رنگها، حلال ها، حشره کشها، گازوئیل و دیگر مواد شیمیائی که از نفت بو جود می آیند و حلال های شیمیائی که مستقیماً به اتمسفر وارد می شوند و در اوزون توزیع و منتشر می شوند.

امکان تشکیل اسموگ در همه شرایط آب و هوائی وجود دارد ولی در دوره هائی که هوا گرمتر است این شرایط حادتر می شود چراکه در لایه های بالائی هوا آنقدر گرما و دما بالاست که از گردش و سیکل عمودی آن جلوگیری می کند. مخصوصاً در نواحی محصور د کوهها یا تپه ها ( مثل تهران). ( در زمستان هم بدلیل پدیده وارونگی د مائی خصوصاً در اول صبح آلودگی بالاست و به همه ساکنان شهرهای بزرگ مثل تهران، اصفهان، شیراز و...دارای آلودگی هوا توصیه می شود بدون هیچ رو دروایسی، همه، در هر سن، حتماً با ماسک به بیرون از خانه بروند بخصوص در ساعات اولیه صبح ).

از اسموگهای معروف میتوان به اسموگهای اواخر دهه 19 در لندن نام برد. در اسموگ بزرگ سال 1952، در لندن، آسمان تاریک شد و حدود 12000 نفر را آلودگی کشت. در آن زمان عامل اصلی سوختهائی مثل ذغال سنگ اعلام شد و در نواحی خاصی از پایتخت (لندن) تنها سوختهائی که کمتر دود زا بودند مورد استفاده قرار گرفت. هر چند در لندن مدرن امروزی اسموگ، بوسیله آلودگی هوای مدرن بو جود می آید.

آلودگی هوائی و مرگ و میر ناشی از آن

در جهان، سالیانه 3 میلیون نفر در اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می دهند. 90 در صد از این 3 میلیون در کشورهای توسعه یافته هستند. در کشور آمریکا تعداد افرادی که در اثر همین عامل جان خود را از دست می دهند بیشتر از قربانیان سوانح رانندگی است.

این مرگ و میرها بطور خاص مربوط به آسم، برونشیت، تنگی نفس و حملات قلبی و آلرژی های مختلف تنفسی است.

تغییر سیستم سوختی در این کشور نتایج زیر را بهمراه داشته است:
• 12000 مرگ و میر کمتر.
• 15000 حمله قلبی کمتر
• 6000 مورد بیماریهای اورژانسی کمتر
• 8900 مورد پذیرش کمتر بیماران بدلایل تنفسی

در هندوستان بخارات صنعتی موجب کشته شدن 2000 نفر شده و به 150000 تا 600000 نفر دیگر اسیب رسانده و 6000 نفر دیگر هم در حال مر گند.

در یکی از این حوادث که اخیراً در پنسیلوانیای آمریکا رخ داد، بدلیل آلودگی هوا در یک زمان 20 نفر مردند و 7000 نفر هم آسیب دیدند.

بزرگترین اسموگ جهان در چهارم دسامبر 1952 در بریتانیا رخ داد و در شش روز بیش از 4000 نفر مردند و در همین ماه و بهمین علت بیشتر از 8000 نفر فوت شدند.

در جنگ جهانی اول گازهای سمی منجر به 91198 کشته و 1205655 مجروح گردیدند. در حال حاضر گازهای اشک آور و خنده آور و اسپریهای مختلف استفاده گسترده ای پیدا کرده است که البته انواعی دیگر از بمبهای شیمیائی محسوب می شوند.

عوامل ایجاد کننده

منابع آلوده کننده هوا به دو قسمت طبیعی و مصنوعی ( مصنوع انسان ) تقسیم بندی می شوند:

طبیعی:

• فعالیتهای آتشفشانی، تولید خاکستر، سولفوردار و کلر این.
• گرد و غبار طبیعی. معمولاً اراضی که از پوشش گیاهی خالی است تولید کننده آنند. مثل بخش اعظم آلودگی هوای اصفهان که ناشی از کویر گچی شرق اصفهان است و دارای بلور های بسیار ریز و خطرناک گچ است و موجب آسیب رسیدن به ریه ها می شود.
• متانی که از عمل هضم حیوانات بوجود می آید.
• دود و مونو اکسید کربن از آتش سوزی ها.
• گاز را دون ناشی از کانی های زمین.
• درختان کاج. که ترکیبات آلی را از خود متصاعد می کنند (VOCs).

مصنوعی:

• گیاهانی که بعنوان منبع سوخت سوزانیده می شوند.
• وسایل نقلیه درون سوز بخصوص دیزلیها.
• زغال سنگ سوزها
• کشاورزان. از طریق سوزانیدن باقیمانده محصولات شان.

آلاینده ها

ترکیبات آلوده کننده هوا بدو قسمت گازها و ذرات جامد تقسیم می شوند:

1. ذرات کوچک و جامد و براساس اندازه عبارتند از PM10 و PM2.5 . دسته اول دارای قطر کمتر از 10 میکرو متر و دسته دوم دارای قطر کمتر از 5/2 میکرومترند و خطر دسته دوم بیشتر است.
2. مهمترین گازهای آلوده کننده عبارتند از:
• مونو اسید کربن
• اکسید های نیتروژن
• هیدروکربنها
• اوزون تروپوسفریک

در اینجا لازم به ذکر است که منظور از اوزون تروپوسفریک اوزونی است که در قسمت پائینی جو است . اوزونی که ر بالای اتمسفر قرار دارد مفید است و اشعه ماورای بنفش خورسید را از رسیدن به زمین باز می دارد.

آلودگی هوائی داخلی

این آلودگی هوائی نوعی است که در محیط های بسته و کوچک صورت می گیرد. مثل: اتاق منازل و غیره و همانند ارسنیک و گاز رادون که ممکن است از زمین و خاک منتشر شوند که برای در امان نگه داشته شدن از آن هر کدام راههای مختلفی وجود دارد. بعنوان مثال با گذاشتن یک لایه فویل آلومینیوم در زیر فرش از تشعشعات گاز رادون میتوان در امان ماند.

به نظر میرسد بررسی این مورد در ایران و اگاهی دادن به عموم خالی از نتیجه نیست!

موارد دیگر در این زمینه را میتوان به مواد و مصالح ساختمانی مثل رنگها بخصوص رنگها با ترکیبات سرب، حشره کشها و اسپری ها و فرمالدئید ها و تنباکو و توتون نام برد. که بیش از 3000 سرطان ریه را به آن مربوط می کنند.

سید فخرالدین افضلی :: afzali@fafzali.com