در این کشاکش در مرز های غربی ایران امپراطوری نیرومند عثمانی دوران اوج قدرت خویش را می گذراند. نام سلاطین مسلمان عثمانی در آن دوران ، لرزه بر اندام شاهان اروپایی می انداخت. اروپاییان ، از انگلستان که غربی ترین آنان بود تا اتریش و روس که بیشترین سرزمین های شرق اروپا را داشتند ، بر علیه عثمانیان بودند ، اما تا قرن ها بعد هرگز نتوانستند بر ترکان عثمانی پیروز شوند.

در آن روزگار ترکمانان توانستند بر قدرت نظامی و سیاسی خویش بیفزایند و استقلال داخلی خود را برابر عثمانیان حفظ کنند. سلطنت جهانشاه و اوزون حسن در سده های هشتم/چهاردم و نهم/پانزدهم (۲) بارز ترین نمونه از دوران اوج قدرت حکومت ترکمانان است.

با این حال هیچ یک از این دو سلسله نتوانست نظام سیاسی نیرومندی همچون گذشتگان و قابل رقابت با عثمانیان را برپا کند. گو اینکه این حکومت ها به درون سرزمین ایران کشیده شد ولی از زاویه دید تاریخ قدرت سیاسی و نظامی موقتی بودند برای دفع حملات خارجی. در حقیقت ایران پس از هجوم مغولان هرگز شاهد قدرتی چون تر کان عثمانی و یا امپراطوری ممالیک مصر نبود.

سلطنت صفویان بیش از دو سده ، نظام سیاسی و سنت فرهنگی و بومی ایران را ادامه داد و با زنده کردن بخش هایی قابل توجه از تاریخ ایران نقش غیر قابل انکاری را در سرنوشت ایران بازی کرد. آنان در میان ملک و ملت ویژگی و مفهوم بی نظیری از ماهیت تاریخی را تسری بخشیدند که پاره ای از آن ، تا روزگار ما نیز ادامه یافته است. شاخص های ویژه ظهور صفویان عبارت بودند از : احیای سنت سلطنت ، دست یابی به جغرافیای تاریخی و تا حد زیادی واقعی ایران ، ایجاد ساختار نظامی و سیاسی جدید ، گسترش مذهب تشیع در مقام مذهبی رسمی کشور (۳) ، ایرانی کردن اسلام و تصحیح احکام آن به روش های ایرانی و قابل اجرا برای ایرانیان ، ترقی و تعالی زبان فارسی در زمینه سیاسیات و دیوانیات در تاریخ جدید ایران ، توسعه و تحول فرهنگی خاص که نقطه اوج آن در معماری مجسم شد و نیز نتایج چشمگیر در حیات فکری ایران. باید توجه داشت ، که این صفویان بودند که ایران را به صحنه رقابت های جهانی وارد کردند. در حقیقت این یک شانس تاریخی ایران بود که حاکمیتی قدرتمند ایران را در دورانی وارد عرصه جهانی و ارتباط مستقیم با غرب کرد که جهان در حال دگرگونی کامل بود و از عصر نخوت وسطی خارج شده بود.

***

نخستین شاه صفوی که رسما خود را شاه ایران زمین نامید اسماعیل بود. اسماعیل در تابستان ۹۰۶/۱۵۰۱ (۵) پس از پیروزی نهایی بر آق قو یو نلوها ، وارد تبریز ، تختگاه آنان شد و بر تخت شاهی جلوس کرد. حکومتی که او تاسیس کرد تا سال ۱۱۴۸/۱۷۳۶ ادامه یافت. او که پس از مرگ برادرش سلاطانعلی ، مرشد اعظم طریقت اردبیل شده بود ، سرانجام قدرت سیاسی را که پیش از این اجدادش بر سر آن جان باخته بودند به دست آورد.

این اسماعیل که بود و چگونه توانست در ایران روزگار خویش تاثیر بگذارد ، به گونه ای که این تاثیر تا قرن ها بعد همچنان محسوس باشد؟ شخصیت او برای مورخان مشکلاتی را پدید آورده که با ارجاع به زندگی نامه و ترجمه هایی از احوال او به قدر کافی مرتفع نمی شود. این مشکلات مخصوصا هنگامی که طایفه و تبار و فضای غریب نشو و نمای فرهنگی مورد اعتنا قرار می گیرد ، دو چندان صراحت می یابد و ملموس و قابل درک می شود.

برای شناخت باید نگاه ویژگی به زندگی خاندان او داشت. طریقت آبا و اجدادی او شرایط خاصی را فراهم کرده بود تا آنان نقش مستقیمی در تاریخ ایران بازی کنند. اسماعیل از نوادگان شخصی به نام شیخ صفی ، بنیان گذار طریقت اردبیل میان صوفیان و دراویش بود.

ادامه دارد......

پ.ن:
(۱) به شهادت بسیاری از علما و اساتید تاریخ به کارگیری واژه فلات برای ایران اشتباه است ، معنای لغوی فلات ، تعریفی است که برای سرزمین ایران قابل تعریف نیست و متاسفانه این استفاده اشتباه و نامانوس تاکنون ادامه دارد.
(۲) برای اعدادی که به حروف یا به رقم در سمت راست نشانه « / » قرار دارد نشانه سده هجری قمری است و در سمت چپ نشانه مشابه میلادی آن است.
(۳) خواننده گرامی دقت داشته باشد که تا پیش از آن ایران سنی مذهب بود و به جز حکومت دیلمانان و تا حدی آل بویه ، تشیع هرگز مذهب رسمی ایران نبوده و حتی در همان دوران دیلمانان اکثریت قریب به اتفاق ایران سنی مذهب بود به جز برخی نواحی خاص و این شیعی بودن حاکمان دیلمی بود که تشیع در آن زمان رو به گسترش یافت با این حال پس از آنان ، آن مقدار تشیع نسبی نیز از میان رفت و تشیع به همان نواحی محلی خویش بازگشت.
(۴) به حدی که از سوی عثمانیان از دایره زنادیق خارج شدند و کفار اضافه گردیدند.
(۵) این تاریخ را گلاسن با قطعیت در Die Fruhen Safawiden ص ۸۵ ثابت کرده است.

پ.ن : با عرض پوزش از خوانندگان گرامی بابت تاخیر پیش آمده و وقفه میان قسمت های اول و دوم ؛لینک قسمت نخستین همین مقاله در شرقیان

جلال افشار :: jalal_afs@yahoo.com