از سعید یك كتاب منحصر بفرد به زبان فارسی ترجمه شده تحت عنوان شرق شناسی كه تقریباً یگانه متن تئوریك موجود در زبان فارسی در خصوص این رشته از مطالعات است؛ گرچه ترجمه بسیار بد و مغلوط متن ادوارد سعید، كتاب را از اندازه های حقیقی اش دور کرده و در بسیاری از موارد متن را دشوار اشکال كرده ‌است. اما آخرین كتابی كه ادوارد سعید نوشته نه در حیطه ادبیات و نقد ادبی است نه در خصوص دریافتهای جدید سعید از مقوله شرق شناسی و نه در باب آرای تقریباً جنجالی وی در مورد حادثه 11 سپتامبر.

كتاب مورد نظر یك اتوبیوگرافی ویژه است از زندگی و طرز شكل گیری هویت و تفكر انتقادی ادوارد سعید تحت عنوان بی در كجا. سعید در سال 1935 میلادی در اورشلیم متولد شد از مادری لبنانی تبار و پدری فلسطینی. ولی عمده زندگی و نشو و نمای او قبل از مهاجرت «شخصی» به ایالات متحده ، در قاهره و آنگونه كه خود می‌نویسد تابستانها در یكی دیر ـ یكی از ییلاقات بیروت ـ گذشت. بی در كجا اما نقبی‌ست بی‌رحمانه بر اینكه ادوارد سعید به عنوان یكی از روشنفكران برجسته زمانه خود كیست و كجایی است و سرچشمه شكل بندی نهایی شخصیت و بود وی از كجاست.

سعید به وضوح به یاد می‌آورد كه در میان مسلمانان فلسطین و لبنان و مصر یك بیگانه مسیحی بود و در میان آمریكایی‌ها و اروپایی‌های ساكن سرزمین مصر و نیز مدارسی كه در آنجا تحصیل کرده.‌ یك عرب، اهل سرزمینی كه وادی آتش و جنگ در خاور میانه به شمار می‌رود و تلاش سعید در بی در كجا معطوف به جستجوی ریشه‌های آوارگی و دربدری و بی‌وطنی و طرد است. حكایت غربت انسانی كه به اجبار از یك خاك بركنده می‌شود ولی در هیچ خاك دیگری قرار نمی‌یابد و در این جستجو سعید بدون رودربایستی به سراغ كسانی می‌رود كه در سالهای اولیه عمر در ذهنیتش رسوخ كرده‌اند و حضوری بلافصل و سنگین دارند؛ پدر كه همواره می‌خواهد خود را یك شهروند ایالات متحده نشان دهد و از سعید جوان و خواهرانش می‌خواهد این مساله را هرگز فراموش نكنند؛ مادر كه همواره مسیحی مومن ماندن را در گوش وی زمزمه می‌كند؛ معلمین طاق و جفت مدارس انگلیسی زبان كه سعید را عربی می‌شناسند با پدری متمول و امریكایی و تمام وابستگی‌های احتمالی قومی و نیز شلوغ كاری ذاتی وی.

بر اینها بیفزایید اجبار به زیست در فضایی متضاد و سرشار از تنش را كه سعی می‌شود به هر نحو ممكن، زندگی در آن برای سعید جوان طبیعی و آرام جلوه نماید. نتیجه اما رسیدن به این باور است كه بی در كجایی حكایت و سرنوشت و غم و غربت انسان است، انسان قرن بیستمی اهل خاورمیانه كه ملغمه‌ای پیچیده است از كمونیسم، توتالیتاریسم، استبداد، جنگهای اول و دوم جهانی، جنگ سرد، میلیتاریسم، تكنولوژی غرب و جهانی شدن و خزعبلاتی از این نوع.

نثر سعید آهنگین، روان و پخته است با ضرباهنگی منظم و فاخر بی‌هیچ سكته یا سكونی در ادای كلمات؛ كه این همه البته مرهون ترجمه خوب علی‌اصغر بهرامی است. كتاب از فراوانی اغلاط چاپی رنج بسیار می‌برد كه نه درخور نام نویسنده‌ای در قواره ادوارد سعید است و این البته در اكثر موارد بر خواننده سنگین تمام می‌شود. بی دركجا اولین بار در سال 1381 به قیمت 3100 تومان توسط انتشارات ویستار به حلیه طبع آراسته شده است.

رامین سلطانی :: rsultani2002@yahoo.com