كشف آثار وجود آب در گذشته مریخ كه توسط دو مریخ نورد ناسا انجام شد، در صدر فهرست ده اكتشاف علمى برتر سال 2004 قرار گرفت. مقاله حاضر نیز ترجمه فارسی این مقاله برتر می باشد.در صدر فهرست مهمترین پیشرفت هاى علمى سال 2004 مجله ساینس كه امسال نیز از اختلاف نظرها مستثنى نیست، كشف آب در سیاره مریخ قرار دارد. اسپیریت و آپورچونیتی، دو مریخ نورد ناسا شواهد قانع كننده‌اى از وجود پایدار آب شور و اسیدى بر سطح سیاره سرخ یافته اند.
سیاره مریخ، مارس، یا سیاره سرخ، دیر زمانی است كه فكر بشر را به خود مشغول داشته است. فرضیه حیات بر روی این سیاره سرخ، چه در زمان حاضر یا در گذشته ، دیر زمانی است كه طرح شده است ولی روزبروز بدرستی آن بیشتر پی برده می شود.
تحقیقات بدانجا پیش رفته است كه دانشمندان ناسا ( سازمان فضایی آمریكا )بدنبال یك پروژه اختصاصی به نام "اكتشاف مریخ " به ارسال فضاپیمای اسپیریت و اكتشافات جدید ، از جمله نمونه گیری و عكسبرداری از این سرزمین ناشناخته پرداختند. مقاله حاضر گوشه ای از یافته های این گروه را در این زمینه بیان می كند كه برترین مقاله سال 2004 هم از طرف مجله science نام گرفته است و تالیف آن به صورت این گزارش از دانشمندان ناسا می باشد كه در آن شواهد مختلف وجود حیات بر روی كره قرمز مریخ بیان شده است. در این گزارش ، بیشترین تاكید بر روی شناخت و آنالیزهایی است كه بر روی نمونه های خاك و سنگ انجام شده است.

شواهد و قراین

در روزچهار شنبه یعنی در اول دسامبر 2004 دانشمندان خبری دادند مبنی بر این كه وجود آب هزاران مایل مربع را از سطح مریخ فرا گرفته و یك محیط زیست فراهم نموده كه همگی حكایت از وجود حیات در این كره دارد .
"وضعیت سطح مریخ به نحوی است كه ممكن است در دوره های خاصی ، زیستگاه موجودات زنده بوده باشد "، این مطلب را دانشمند ستاره شناس دانشگاه كرنل یعنی استیون اسكویر بیان نمود .
یازده گزارش تهیه شده توسط 122 محقق كه در ژورنال ساینس تهیه شده نیز دلالت بر این دارد كه "اولین مدارك ومستندات ژءولوژیكی و ژءوشیمیایی ،وجود آب در مریخ را بیان می كند. "
شواهدبیشتر – در طرف مقابل سیاره مریخ یك زوج از لایه های صخره هایی آزمایش شده كه نشانه های هوازدگی گسترده صخره ه را با آب رنشان می دهد . كه محققان آن را دلیل محكمی بر وجود زندگی و حیات می دانند.
گزارش نهایی این تحقیق ،در سال آینده منتشر خواهد شد ، اما به مرور زمان شكها و تردیدهایی كه در زمینه اثبات وجود آب به میزان بسیار زیاد در چندین میلیون سال قبل وجود دارد از بین رفته است ،درست مشابه وجود آب و زندگی بر روی زمین منتها چند میلیون سال فبل ،این آب تا چه زمان چه مدتی وجود داشته است؟ و آیا اقیانوسها و رودخانه هایی وجود داشته یا فقط به صورت یك لایه نازك بر سطح این كره خاكی پراكنده بوده است؟
هنوز هیچگونه مدرك مستقیمی دال بر وجود زندگی بر روی كره مریخ بدست نیامده است ، اما شواهدی كه از وجود آب در این كره طی برنامه 820 میلیون دلاری كشف مریخ به دست آمدهاست این موارد به یقین نزدیك شده است .
"ما نمیدانیم كه زندگی در مریخ وجود داشته یا نه؟ ولی مطمئن هستیم كه این مورد یكی از امكان پذیرترین ایده هاست ." این مطلب را جفری كارگل ژئولوژیست اداره ارزیابی و زمین شناسی آمریكا بیان نموده است . "آنچه تا بحال فهمیده ایم نیاز به یك فرضیه را ضروری می سازد و آن فرضیه ایی است مبنی بر وجود حیات در كره مریخ مگر آن كه شواهدی خلاف آن بدست آید ."

آزمایش های مشخصی باید برنامه ریزی شوند به این منظور كه نمونه های خاك و سنگی كه از مریخ آورده شده اند كاملاً جدا شوند ( تفكیك و خالص شوند ) . همچنین كارگل بیان كرده است كه در عین حال نکته مهم كه نباید فراموش كنیم و باید مراقب آن باشیم این است كه نمونه هایی كه از مریخ به دست آمده یا به دست می آید به موجودات میكروبی سطح زمین آلوده نشوند.
دو وسیله كه همراه مریخ پیمای اسپریت بر روی سطح مریخ به مدت 90 روز حركت نموده اند حدود 50 هزار عكس از سطح مریخ تهیه كرده اند. این عكسها طی دو مایل حركت عرضی حتی بر روی شیبهای تند تهیه شده است .
در قسمتی دیگر مریخ نمونه هایی به دست آمده كه نشان می دهد لایه هایی از سطح صخره ها به تازگی بوسیله آب تحت تاثیر قرار گرفته و هوازده شده است . كارگل می گوید كه صخره هایی وجود دارد كه لایه لایه شده است ونواحی را نشان می دهد كه بطور متناوب و در مدت 250هزار تا نیم میلیون سال بطور متناوب تحت تاثیر آب گرفتگی و خشكی قرار گرفته است .
شاهدی دیگر كه احتمال وجود آب را قوت می بخشد ندولهای ( اجسام مدور ) كوچكی هستند كه اصطلاحاً "بلو بریز "نامیده می شوند و نشان می دهند كه این اجسام به وسیله جریان آب از صخره ها جدا شده و كنده شده اند .
دانشمندان مقادیر زیادی نمك پیدا كرده اند كه این خود نیز شاهدی دیگر بر وجود آبی است كه امروزه تبخیر شده است . از نمكهای رسوب یافته مشخص شده كه این نمكها نه تنها مرطوب بوده اند بلكه اسیدی نیز هستند این وضعیت هر چند عمومیت ندارد ولی حالت غیر ممكن برای وجود حیات نیست. به عبارت دیگر هر چند شرایط اسیدی و نمكی شدید مشكلی برای زندگی میكروبی بر روی زمین محسوب می شود ولی در مناطقی از اسپانیا نیز می توان با وجود همین شرایط، میكرو ارگانیسم ها ی زنده را دید.
هر چند متان در اتمسفر وجود دارد ولی دانشمندان متعقد هستند كه منبع ذخیره متان در مریخ زیر سطح خاك یخ زده در نواحی قطبی مریخ می با شد .
مروری بر اکتشافات و مقالات منتشر شده در این راه با قدرت بیشتری ثابت می كند كه ادامه این راه ضروری است و می توان از وسایلی نظیر سطح پیمای نمونه گیر و حتی انسانهایی كه به مریخ بروند استفاده نمود. این مطلب را مایكل مایر سر پست دانشمندان در پروژه اكتشاف مریخ بیان میكند كه در قسمت دیگری می گوید كه اكتشافات جالب و مهیج دیگری در انتظار ما وب روی سیاره سرخ دارد دانشمندان می گویند كه مدارك و شواهد مشخصی از زندگی در مریخ –در حال یا گذشته – می تواند در انتظار نمونه هایی باشد كه از خاك یا صخره هایی كه آنالیز های آزمایشگاهی بر روی آن انجام گرفته است و البته همه این ها ممكن است برای سال 2014 یا بعد از آن لیست شود.

سید فخرالدین افضلی :: fafzali@gmail.com