با درگذشت اسماعیل، فرزندش طهماسب آماده نشستن بر تخت پدر شد. شاه طهماسب هنگامی که به سلطنت رسید تنها ده سال داشت. مسلما چنین فردی با این شرایط هرگز نمی توانست فرد قابلی برای سلطنت بر ایران باشد. جلوس به تخت سلطنت با کمک و دخالت سران قزلباش میسر شد. هرچند که پس از آشکار شدن این جریان معضلات فراوانی کشور را فراگرفت و درگیری های بسیاری میان سران قزلباش و قبایل ترکمان صورت گرفت. قدرت طلبی های فوق بود که توان نظامی ایران را مقابل دشمنان خارجی اعم از عثمانیان در غرب و ازبکان در شرق به تحلیل برد.

از نخستین مشکلات بزرگ شاه طهماسب تسلط پرتغالی ها بر خلیج فارس بود. در تمام دورانی که اسماعلیل سرگرم جنگ با ترکان ازبک بود، پرتغالیها به سرداری دریاسالار آلبو کرک (1) از گرفتاری ایران استفاده کردند و جزایر قشم، هرمز و قسمتی از سرزمین های مجاور آن را به تصرف خود درآوردند. پرتغال در آن دوران یگانه کشور نیرومند در دریاها بود که با ناوگان عظیم دریایی خود بر بسیاری از نقاط مشرق زمین جای پای خود را گذاشته بود. شاه اسماعیل به دلیل موقعیت خاص خود به جز اعتراض کار دیگری از پیش نبرد و البته نیروی دریایی قدرتمندی را نیز در اختیار نداشت. طهماسب نیز همچون پدرش نتوانست کار دیگری انجام دهد.

دهه ی اول حکومت او بیشتر به نبرد با ازبکان و مقابله با هجوم آنان به مرزهای شرقی ایران سپری شد. طهماسب همواره متوجه نگاه کینه توزانه ازبکان به خراسان بود و کاملا می فهمید که سران آنان در گذشته توسط پدرش چگونه تحقیر شدند. در سال 932 هـ.ق عبیدالله خان ازبک بر خراسان چیره گشت. طهماسب لشکری را به فرماندهی سران قبیله شاملو به آن منطقه فرستاد. اما آنان در فیروزکوه هرات شکست خوردند. پس از آن طهماسب خودش در راس نیروی نظامی گسترده ای به سمت خراسان حرکت کرد. در محرم 935 هـ.ق، در زورآباد، منطقه ای در نزدیکی شهر جام، عبیدالله خان ازبک را به شدت شکست داد و حسین خان شاملو را به فرمانروایی خراسان منصوب کرد.

در سال 937 عبیدالله باردیگر هرات را محاصره کرد اما به محض آن که طهماسب به خراسان عزیمت نمود عبیدالله خان با لشکریان خود فرار کرد. طهماسب خیال تسخیر ماوراءالنهر را داشت اما اخبار ناگواری از شرق می رسید.

***
شاه طهماسب به درستی می دانست بزرگترین دشمن او عثمانی است. پس از درگذشت سلطان سلیم، سلیمان خان قانونی به سلطنت عثمانی رسید. سلیمان مشهورترین و مقتدرترین حاکم عثمانی بود که در میان اروپاییان نیز وجاهت خاصی داشت.

لشکریان سلیمان چهار بار به سمت آذربایجان هجوم آوردند. اما برف و کولاک فراوان و سرمای خاص آن منطقه باعث می شد که آنان هربار از آن جا عقب نشینی کنند. با این حال سلیمان توانست بغداد را تصرف کند و نخجوان را به آتش بکشد. ظاهرا مقاومت خاص مردم نخجوان در این وحشیگری او بی تاثیر نبوده است. همانطور که گفته شد حاکمیت ترکان بر آذربایجان ایران موقت بود و آنان نتوانستند تبریز پایتخت ایران را به طور قطعی متصرف شوند.

نبرد های سه گانه ایران و عثمانی از همین دوران آغاز شد. سلیمان که به تازگی از فتح هنگری بازگشته بود در صدد فتح اتریش بود و موفق شده بود تا دروازه های وین پیش رفته و آن جا را محاصره کند. به همین سبب نسبت به اوضاع عراق و بین النهرین کما بیش بی توجه بود. از آن سو ایرانیان نیز که سرمست از پیروزی « جام » بودند بدون کوچکترین اطلاعی در آن منطقه اردو زده بودند. سلیمان بلافاصله پس از آتش بس اتریش، با آسودگی خاطر به سمت نواحی مرزی با ایران حرکت کرد.

سلطان عثمانی با آگاهی از وضعیت درگیری های طهماسب در شرق موفق شد در محرم سال 941 تبریز را اشغال کند. هماطور که گفته شد شاه طهماسب به سوی غرب بازگشت. طهماسب در این بازگشت دچار سخت ترین گرفتاری ها بود. هرچند موفق شده بود به پیروزی های مقطعی دست یابد، لیکن هنوز نتوانسته بود عبیدالله خان ازبک را از میان بردارد. از طرفی شاملوها مدام در پی شورش بودند. در خراسان نیز یک بار قصد مسموم کردن او را داشتند. از طرفی امرای قزلباش که روز به روز بر قدرتشان افزوده می شد، بیش از پیش به او فشار می آوردند تا تکلیف آنان را روشن کند. بررسی های تاریخی نیز نشان می دهد تکلوها که از گذشته خصومتی دیرین با پادشاهی طهماسب داشتند، سعی می کردند تا میان شورش های خراسان و درگیری هایی که در آذربایجان بود، ارتباط برقرار کنند و از این اختلافات به نفع خود استفاده کنند. اسناد ملاقات های آنان با عثمانی ها و شخص سلطان سلیمان هنوز باقی است.

نخستین کار طهماسب برای مقابله با مشکلات تغییر پایتخت بود. طهماسب پایتخت خود را به قزوین منتقل کرد. به این ترتیب او وارد دوران جدیدی از حکومت خود شد. دورانی که نبرد علیه بزرگترین امپراطور عثمانی را آغاز شد.

پی نوشت

(۱) Albu querque
(۲) لینک مستقیم قسمت اول / لینک مستقیم قسمت دوم / لینک مستقیم قسمت سوم / لینک مستقیم قسمت چهارم / لینک مستقیم قسمت پنجم / لینک مستقیم قسمت ششم

جلال افشار :: jalal_afs@yahoo.com