بحث و تحقیقات گسترده پیرامون وجود حیات در سیاره سرخ،مریخ بین دانشمندان وجود دارد. در شماره های گذشته شرقیان، از اکتشافات و دلایل دانشمندان آمریکائی در ناسا گفتیم و اینبار به برخی تحقیقات و استدلال های گروه اروپایی در این زمینه خواهیم پرداخت.

دانشمندان آژانس فضائی اروپا

سرپرست دانشمندان آژانس فضائی اروپا (ESA) می گوید، در اتمسفر مریخ، گازی را دیده اند که این مورد دلیلی بر وجود حیات در این سیاره است. هرچند همکاران وی رسیدن به چنین نتیجه ای را زودهنگام می دانند.

" ویتوریو فورمیسانو" از انستیتوی فیزیک و علوم فضائی در رم، طی سخنرانی در اولین کنفرانسی که به منظور بیان نتایج فضا پیمای ESA مریخ نورد بر پا شده است به ایراد سخن خواهد پرداخت. این فضا پیما از دسامبر 2003 در اطراف مریخ در حال گردش بوده است. از طرف دیگر از طرف مسئولین این پروژه هیجان آور یعنی " آگوستین کاریکارو" نیز جلسات اختصاصی بحث بسیار جالبی در این کنفرانس به مبحث "حیات" در این سیاره اختصاص داده شده است.

برخی مشاهدات برای دانشمندان در تفسیر وقایع و چگونگی آنها اهمیت خاصی دارند. از جمله این مشاهدات که در تفسیر حیات در مریخ مورد توجه قرار گرفته اند عبارتند از:وجود کانالهای منظم و فسیل های باکتری در شهاب سنگها. هرچند برخی دیگر، وجود ساختمانهای فسیل مانند را ناشی از اثر فرآیندهای شیمیائی می دانند.

اما از سال گذشته یعنی وقتی سه تیم مختلف به سرپرستی " فورمیسانو" متان را بر سطح مریخ تشخیص دادند به متان و اهمیت آن در اثبات برخی واقعیات تغییر یافت. بطور کلی منبع اصلی تولید متان در زمین موجودات زنده می باشند. بنابراین برخی عوامل مثل میکروبها ممکن است موجب تولید گاز متان در مریخ باشند. از طرف دیگر برخی دیگر از دانشمندان این ادعا را دارند که این حجم متان تولیدی یعنی 150 تن در سال توسط فرآیندهای غیر بیولوژیکی تولید می شود که از جمله اینها حتی به برخورد ستاره دنباله دار در سالیان قبل و انواع دیگر از فعالیتهای آتشفشانی را میتوان نام برد.

حیات بر پایه خاک

"فورمیسانو" می گوید در حال حاضر متان زیادی روی متان وجود دارد حتی می توان تولید آنرا بیشتر از مقدار موجود دانست. بر اساس یافته های این دانشمند میتوان مقادیر مختلفی از فرمالدئید را هم که توسط دستگاه اسپکترومتر سفینه PFS در مریخ تشخیص داده شده است را به متان ربط می دهند. فورمیسانو بر اساس هزاران اندازه گیری انجام شده متوسط فرمالدئید در فضای مریخ را (130pbb ) قسمت در بیلیون بیان می کند.

بر اساس نظر وی، این مقدار گاز از اکسید شدن 5/2 میلیون تن متان در سال تولید می شود. بنابراین چون منابع غیر زنده نمی توانند این میزان متان را به تنهائی تامین کنند وجود منبعی زنده برای تولید این مقدار متان لازم و ضروری است. حاصل این تحلیلها چیزی نیست چون اثبات حیات در مریخ!

فورمیسانو در توجیه دیگر یافته هایشان من جمله غیر یکنواخت بودن غلظت متان در اطراف این سیاره دلایلی چند را دخیل می داند، که از آن جمله می توان به وزش باد و بر هم زدن یکنواختی غلظت و از دیگر سو وجود نواحی که مقدار آهن آنها بالا بوده و متان طی اکسید شدن در این نواحی به فرمالدئید تبدیل می شود و طبیعتاً در این نواحی مقدار کمتری متان وجود خواهد داشت. نتایج رگرسیونهای انجام شده بین نتایج حاصل از PFS موارد فوق را تا حدودی تائید می نمایند.

بیان برخی محدودیتها

برخی دانشمندان بروز برخی موارد خطاهای احتمالی در استفاده از دستگاههای اندازه گیری فرمالدئید را بیان می کنند و براین اساس نظریات مطرح شده را با احتیاط بیشتری قبول می کنند و انجام تحقیقات بیشتر را در این زمینه ضروری می دانند. به عقیده ایشان با توجه به اینکه برای تشخیص عناصر و ترکیبات PFS خطوط تیره جذبی بر روی طیف های روشن منعکس شده از مریخ را بررسی می کند و فرمالدئید می تواند مقدار زیادی از طول موجهای محدوده مادون قرمز را جذب نماید بنابراین این روش حساسیت مناسبی برای اطمینان بخش بودن ادعاها ندارد.

از دیگر محدودیت ها بیان این مورد است که اگر مقدار زیاد فرمالدئید یا متان بر روی مریخ وجود دارد نمیتوان گفت که اولاً فرمالدئید از متان منشاء گرفته اند یا متان ها منشاء بیو لوژیکی دارند.

" میکائیل " از دانشمندان ناسا که متان را با تلسکوپ زمینی بر روی مریخ تشخیص داد می گوید: از آنجا که ما از ساختار و ترکیب پوسته ها و زمین شناسی مریخ اطلاعات بسیار کمی داریم نمی توانیم در این موارد من جمله منشا متان اظهار نظر قطعی کنیم.

فورمیسانو نیز ضمن تاکید لزوم مطالعات بیشتر می گوید برای اثبات حیات در مریخ باید در برنامه آینده فضائی ناسا که شامل ایستگاه تحقیقاتی مریخ است آزمایشهای مختلفی از جمله شناسائی و آنالیز کامل مولکولهای آلی خاک انجام شود.

پی نوشتها:

1- این مقاله، ترجمه ای است از مقاله با عنوان" A whiff of life on the Red Planet" که در تاریخ " 16 February 2005 " و در سایت Newscientist منتشر شده است.
2- لینک های مرتبط به سایتهای ناسا و تحقیقات اروپایی در مورد مطلب بالا به قرار زیر می باشند:
• Vittorio Formisano, Institute of Physics of Interplanetary Space
• Mars Express, ESA
• Michael Mumma, NASA

سید فخرالدین افضلی :: fafzali@gmail.com