سلیمان قانونی در دومین نبرد خود علیه ایرانیان، اگرچه به پیروزی هایی دست یافت اما هرگز نتوانست به آنچه می خواست برسد و اهداف خود را تمام و کمال به دست آورد. مهم ترین دلیل آن پیش دستی ایرانیان مقابل وی بود. اسماعیل میرزا دومین فرزند طهماسب از مناطق اشغالی آذربایجان گذشت و به شرق آناتولی رسید. او شهرهای مجاور وان را زیر پا گذاشت و شهر ارجیس را متصرف شد. موفقیت وی به آن دلیل بود که اسکندر پاشا حاکم ارزروم را که از معتمدین و سرداران بزرگ عثمانی بود، بیرون از دروازه های شهر شکست داد.

در جمادی الثانی ۹۶۱ ه‌.ق سلیمان قانونی، به قصد قشلاق خود را به حلب رسانده و تا قراباغ ارمنستان پیش آمد. او در کنار رود ارس به سمت مشرق حرکت کرد و سرانجام در رمضان همان سال به ارزروم بازگشت. نبرد های بی اهمیت او چیزی جز چپاول و غارت برای وی و بی آبرویی نزد دیگران نداشت.

این نبردهای بی سرانجام دو طرف درگیر را بر آن داشت که دست از خصومت های این گونه بردارند. پیشنهاد صلح به سلطان عثمانی از طرف طهماسب بود، روحیه آرام و صلح جوی او دلیل ارائه چنین پیشنهادی به سلطان تندخو و جنگجوی عثمانی بود. این پیشنهاد به اولین پیمان صلح صفویان و عثمانیان تبدیل شد. پیمان آماسیا بین طرفین در ۸ رجب ۹۶۲ ه.ق منعقد شد و تا مرگ هر دو شاه ( ۹۸۶ ق.ق ) ماندگار بود.

***
چهره دیگر شاه طهماسب در روابط او با هند بود. شاه طهماسب هرقدر با ترکان عثمانی در نبرد و خصومت بود با هندیان آرام و صلح جو بود. تصرف قندهار توسط ایرانیان مقاومت خاصی از طرف هندیان را در بر نداشت. این روابط دوستانه به حدی بود که همایون فرزند ظهیرالدین بابر به دربار طهماسب پناه آورد و با کمک او هند را از دست مخالفان خارج کرد. او این کار را با سپاهی که طهماسب در اختیارش گذاشته بود به سرانجام رساند.

طهماسب با آن که روحیات صلح جویانه‌ای داشت اما در نظر مورخین و آنچه از او نقل شده چندان خوش نام نیست. آنها معتقدند در طول سلطنت پنجاه و دو ساله وی تحجر و خشک مغزی از خصوصیات بارز زندگیش بود. همچنین خساست و لئامت و حرص و جبن او را در بوته نقد گذاشته اند.

جالب آن که وی به دلیل تعصب شدید مذهبی از عقد هرگونه قرارداد به اروپائیان خودداری می کرد! یکی از وقایع تاریک زندگی وی ریاکاری زشت در زمان پناهندگی بایزید، شاهزاده عثمانی بود. وی پس از تمرد از پدر به دربار ایران پناه آورد، طهماسب نیز وی را پناه داد لیکن در دوران مذاکره با عثمانیان به سادگی بایزید را به سلطان عثمانی تحویل داد، سرنوشت بایزید و خانواده او نیز ناگفته پیداست.

اما اگر منصفانه قضاوت کنیم می بینیم که دهه اول زندگی او مصادف با دوران شکست های پدرش بود. افسردگی شاه اسماعیل به حدی بود که هرگز نتوانست فرزندش را با آرمان های بزرگ خویش تربیت کند. یکی از نکات جالب سلطنت وی رهایی وی از دست بزرگان ترکمان در ده سال نخست جلوس سلطنتش بود. همچنین پیمان صلح با عثمانیان عاقلانه ترین کار در مقابل ابرقدرت آن زمان مشرق زمین بود. نجات خراسان بزرگ به خصوص هر دو شهر مهم و بزرگ هرات و مشهد نیز از اقدامات در خور توجه اوست. نکته دیگر آن که در زمان او هنر ایران بیش از گذشته پیشرفت داشت.

***
با این حال اگر به قصد مقایسه، نقاط مثبت و منفی وی را در دو کفه قرار دهیم، صفات مثبت او اگر بیشتر از منفی وی نباشد کمتر از آن نیست. حفاظت و حراست از استخوان بندی امپراطوری عظیمی که پدرش بانی آن بود بزرگ ترین موفقیت کارنامه طهماسب بود. با این حال طبق سنن گذشته شاهان ایران زمین، مرگ طهماسب وقایع شگرفی را به همراه داشت.

پی نوشت : لینک مستقیم قسمت اول / لینک مستقیم قسمت دوم / لینک مستقیم قسمت سوم / لینک مستقیم قسمت چهارم / لینک مستقیم قسمت پنجم / لینک مستقیم قسمت ششم / لینک مستقیم قسمت هفتم

جلال افشار :: jalal_afs@yahoo.com