اغلب سازمان های غیر دولتی زیست محیطی، غیر تخصصی هستند و هنوز از اقداماتی كه باید انجام دهند بی اطلاع می باشند. ضعف در همكاری، تعامل و برقراری ارتباط با سایر سازمان ها، ضعف در مستند سازی و ارائه تجربیات موفق، محدود شدن سازمان ها تنها به انجام برنامه های نمادین و عدم اثرگذاری در تدوین برنامه های استانی، ضعف مدیریت مشاركتی درون سازمانی و ضعف دانش و مهارت لازم در اعضای تشکل ها از دیگر چالش هایی است كه نیازمند توجه بیشتر و توانمند سازی است.
با عرض پوزش از تاخیر ایجاد شده در ارائه مرتب سلسله مقالات سازمان های غیر دولتی، در این بخش به سازمان های غیردولتی زیست محیطی ایران خواهیم پرداخت. حدود ۶۰۰ تشكل غیردولتی زیست محیطی ایران در راه توانمند سازی، با چالش هایی روبرو هستند كه برخی آنها به اختصار در این مقاله آورده شده است.
چالش های تشكل های زیست محیطی ایران در راه توانمند سازی
سازمان غیردولتی زیست محیطی با هدف جلب مشاركت مردمی و بالابردن سطح آگاهی های زیست محیطی جامعه و ایجاد یك نوع تعهد عمومی برای پایداری محیط زیست به وجود آمده اند و از آنجا كه برای رسیدن به توسعه پایدار، نقش مردم انكار ناپذیر است، در این میان نقش سازمان های غیردولتی برای جلب مشاركت های مردمی، نقشی كلیدی و حساس است. مشروعیت NGO های زیست محیطی در توانایی، دانایی، خرد جمعی، مشاركت دموكراتیك و تدوین برنامه عملی سازگارا با منابع انسانی و طبیعی نهفته است.
در سال های اخیر شاهد رشد چشم گیر شمار تشكل های غیردولتی زیست محیطی در ایران بودیم. آمارها حاكی از آن است كه تعداد NGO های زیست محیطی از ۲۰ تشكل در سال ۱۳۷۵، به ۱۵۰ تشكل در سال ۷۸ و در نهایت به بیش از ۵۸۰ تشكل در سال ۱۳۸۳ رسیده است. افزایش شمار NGO های زیست محیطی در سال های اخیر، نه از ایجاد بستری مناسب در جامعه برای جلب مشاركت های مردمی و فعالیت جامعه مدنی، بلكه نشأت گرفته از وضعیت نا به سامان و روند رو به رشد تخریب محیط زیست است.
با این اوصاف NGO های زیست محیطی رشد كمی خوبی داشته اند، اما رشد كیفی این تشكل ها نتوانسته است چون رشد كمی آنها منحنی رو به بالایی داشته باشد كه باید مورد بررسی قرار گیرد.
ضعف در تخصص
اغلب NGO های زیست محیطی، غیر تخصصی هستند و هنوز از اقداماتی كه باید انجام دهند بی اطلاع می باشند. ضعف در همكاری، تعامل و برقراری ارتباط با سایر NGO ها، ضعف در مستند سازی و ارائه تجربیات موفق، محدود شدن NGO ها تنها به انجام برنامه های نمادین و عدم اثرگذاری در تدوین برنامه های استانی، ضعف مدیریت مشاركتی درون NGO ها و ضعف دانش و مهارت لازم در اعضای NGO ها از دیگر چالش هایی است كه نیازمند توجه بیشتر و توانمند سازی است.
اطلاع رسانی
اطلاع رسانی یكی از موضوعات مهمی است كه علاوه بر اعلام موجودیت NGO ها برای تداوم فعالیت و جلوگیری از موازی كاری و سرعت بخشیدن به امور و جلب مشاركت و كمك های مردمی بسیار مهم تلقی می شود و می بایست بیش از پیش مورد توجه واقع شود.
ابهام در مرجع ثبت
مبهم بودن مرجع ثبت NGO های زیست محیطی یكی از چالش هایی است كه NGO ها را در مسیرشان با مشكل مواجه می سازد. در كشور ما مرجع مشخصی برای تصویب و نظارت و دادن اعتبارنامه NGO های زیست محیطی وجود ندارد و با آنها مانند احزاب سیاسی برخورد می شود و یا به رسمیت شناخته نمی شوند. اساسنامه های NGO های زیست محیطی برای ثبت به كمیسیون ماده ۱۲ قانون احزاب می رود و این در حالی است كه تشكل های زیست محیطی حزب نیستند. تدوین آئین نامه ثبت انجمن های زیست محیطی و وضع قوانین حمایت از NGO ها می تواند جایگاه قانونی این گروه ها را مشخص كند.
انحلال دفتر مشارکت های مردمی
دفتر مشاركت های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست تنها پل ارتباطی بین NGO ها و دولت است. و تلاش هایی كه این دفتر برای توانمند سازی تشكل های غیردولتی برداشته است، بر هیچ كس پوشیده نیست. با تصمیم سازمان مدیریت و برنامه ریزی كشور برای انحلال این دفتر، تنها كانال ارتباطی NGO های زیست محیطی و دولت برای همیشه از بین خواهد رفت و نمی توان آینده روشنی را برای NGO های زیست محیطی ترسیم كرد.
حمایت ناکافی در توسعه شبکه ها
تقویت سازمان های غیردولتی زیست محیطی به عنوان شركای فعال توسعه پایدار، یكی از عناوین مورد بحث در فصل ۲۷ دستور كار ۲۱ اجلاس ریو در سال ۱۹۹۲ است. این فصل اعتبار و اهمیت ویژه ای را برای سازمان های غیردولتی قائل است. در این فصل بر لزوم تشكیل شبكه به منظور تقویت سازمان های غیردولتی جهت مشاركت در برنامه های توسعه با ملاحظات زیست محیطی تاكید شده است. دستور كار ۲۱ به سازمان های دولتی توصیه می كند كه در ایجاد و تقویت شبكه های سازمان های غیردولتی همكاری لازم را بنمایند تا آنها بتوانند برنامه های آموزشی خود را به منظور توانمند سازی اعضای خود، طراحی و اجرا نمایند. جامعه مدنی ایران متاسفانه هنوز فاقد این حمایت هاست و تشكیل شبكه ملی هم نتوانسته به آن صورت گام چندان مهمی برای تقویت بنیه همكاری و تعامل بین NGO ها و چاره جویی برای رفع معضلات زیست محیطی بردارد. تا زمانی كه ساختار حقوقی مشخصی برای NGO ها مشخص نشود، هرگونه مشاركت مردمی در بخش محیط زیست با مشكل مواجه خواهد شد و عملاً كاری از پیش برده نمی شود.
عدم وابستگی به بودجه های دولتی و ایجاد بسترهای مناسب برای توانمند سازی NGO ها، دادن آزادی عمل به NGO ها برای فعالیت های آموزشی، اجتماعی و فرهنگی و به رسمیت شناختن NGO ها به عنوان نهادهای غیردولتی و غیرسیاسی می تواند تشكل های زیست محیطی را به مهم ترین اهرم های اجرایی در رفع مشكلات زیست محیطی جامعه بدل كند.
مرتبط : لینک مستقیم قسمت نخست این مقاله / لینک مستقیم قسمت دوم / لینک مستقیم قسمت سوم / لینک مستقیم قسمت چهارم
محمد واعظی :: mohammad.vaezi@gmail.com
