با توجه محققان به اسناد این منطقه و تحقیق در مطالعات خراسان پژوهی بسیاری از مسائل تاریخی این منطقه برای اهل تاریخ مشخص می شود. دراین رهگذر به جرأت می توان گفت که مركز اسناد آستان قدس رضوی، گنجینه عظیمی از اسناد متعلق به خراسان را دارد، كه بخشی از این اسناد متعلق به حضور دولت های بیگانه درشرق ایران می باشد.

اسناد حضور دولتهای روسیه، انگلیس، آلمان و … در خراسان، بازگو كننده تهاجم این دول در غالب كسب امتیازات و رقابت های موجود در عرصه بین الملل است. وقوع جنگ جهانی اول و تحولات آن، ایران را هم ناخواسته به معركه جنگ كشاند، هر چند، بی طرفی ایران از سوی دولت مركزی اعلام شده و حكم رانان ایالات نیز همواره بر آن تأكید داشتند، لیكن روس ها، شمال و انگلیسی ها، جنوب ایران را عرصه تاخت و تاز خود قرار دادند. آلمان ها هم در صدد رسیدن به افغانستان و ایجاد بلوا درآن منطقه بودند. همه این مسائل موجب شد تا روس و انگلیس به هم نزدیك شده و با این استدلال كه ایران راه دوستی با آلمان را در پیش گرفته است، قسمت هایی ازكشورمان را مورد تجاوز قرار دهند و عرصه را برحكم رانان تنگ نموده و با تحت فشار قراردادن آنها به آرزوهای خود دست یابند.

در این میان، حوزه حكم رانی شوكت الملك در قائنات و سیستان، در نگاه دولت های بیگانه تا آن جا اهمیت داشت كه با وارد كردن نیروهای خود به این منطقه موجب تحولاتی در منطقه شدند، كه كتاب «اسناد حضور دولت های بیگانه درشرق ایران»، به این مهم پرداخته است.

كتاب «اسناد حضور دولت های بیگانه در شرق ایران»، برگی از تاریخ این مرز و بوم است كه حكایت جدایی، شرارت، رقابت و ... را در خود نهفته دارد. نویسنده در مقدمه ای كه بر این مجموعه نوشته است، با اشاره به تاریخ خراسان و ارزیابی مرزهای این منطقه، به اهمیت آن اشاره دارد. ایالت خراسان، رابط بین ایران و كشورهای مدیترانه شرقی از یك سو و ماوراءالنهر، چین و تركستان از دیگر سو بوده است. تهاجم اقوام سرزمین های شرقی از هونها، هاطله و ترك ها گرفته، تا اقوام مغول و تاتار و ازبك همه بر تكامل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حتی بافت فرهنگی ایران، تأثیر شگرفی داشته است.

اشاره نویسنده به خاندان علم و معرفی اجمالی آنها از صفویه تا قاجار و تأكید برحضور دولت های روس و انگلیس و سپس آلمان ها در خراسان، با تأكید بر نقش خاندان علم در این ماجرا، از عمده مسائلی است كه خانم محبوب به بررسی آن پرداخته است. حضور آلمان ها در شرق، این نكته را مشخص می كند كه دول روس و انگلیس، از این پیامد به خوبی استفاده كرده و با بهانه قرادادن این مسئله، دست به اقداماتی چون ایجاد یك نیروی گشتی به نام حلقه خاوری ایران نمودند. در مقابل فعل و انفعالات انجام شده توسط روس و انگلیس، آلمان ها اقدامات ویژه ای چون تحریك احساسات عمومی و جلب نظر حكام محلی را برای رسیدن به اهداف خود انجام دادند.

كتاب «اسناد حضور دولت های بیگانه در شرق ایران»، از طرح های مصوب شورای پژوهش و انتشارات سازمان كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوی می باشد كه به كوشش خانم محبوب تدوین شده است. مجموعه اسناد این كتاب كه منشاء آن خاندان علم می باشند، از میان ۱۶۴۰ سند كه مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته و در نهایت ۶۵۴ سند برای انتشار گزینش شده است. نوع اسناد، نامه های اداری، دوستانه و تلگرافاتی می باشند، كه از كنسول گری های روس و انگلیس به «شوكت الملك» و یا از طریق كارگزاران شوكت الملك به نمایندگان دول مزبور ارسال می شده است. این كتاب دارای یك پیش گفتار و فهرست موضوعی اسناد، واژه نامه، نمایه و تصاویر اسناد می باشد كه نخستین سند آن پیرامون قرارداد میان ایران و انگلیس، جهت رفع غائله اشرار قواسم جمعی از هندوستان در بحرالعجم (۱۲۸۳ق)می باشد و آخرین سند در ارتباط با نامه رحمت الله به شوكت الملك در مورد اوضاع نابسامان كشور، دخالت های خارجی و ... است.

نكته قابل توجه در این كتاب این است که نویسنده تنها به ترتیب تاریخی اسناد اكتفا نموده است و بدون توجه به موضوع اسناد آنها را مطرح کرده است. بنابر این در كتاب مزبور، اسنادی با موضوعات متفاوت در كنار هم قرار گرفته اند كه تنها ترتیب تاریخی دارند. در این شیوه، گرد آورنده به ترتیبی كه كنسول گری ها و یا كارگزاران داخلی نامه ها را می فرستاده اند عمل كرده، بنا بر این اگر سندی به دنبال جواب باشد، جواب آن در صفحات دیگر كتاب آمده است.

آن چه مشخص است، بخش اعظم اسناد این مجموعه، مختص جنوب خراسان به خصوص قائن، نهبندان، بیرجند و سیستان است و از نظر موضوعی درمحورهای متفاوتی ازحضور روس، انگلیس و آلمان بحث می كند. از لحاظ تاریخی ۲۱ سند مربوط به ۱۳۳۰ ه.ق، ۱۸ سند اختصاص به سال ۱۳۳۱ ه.ق و ۴۱ سند مربوط به ۱۳۳۲ ه.ق هستند. بیشترین اسناد این مجموعه اختصاص به مكاتبات انگلیس و روس به شوكت الملك و یا از كنسول گری های بیرجند به تهران می باشند كه ۲۲۶ سند هستند. علاوه بر موارد فوق، ۲۵ سند هم بدون تاریخ ذكر شده كه احتمالاً مربوط به سالهای ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۶ می باشند. از لحاظ موضوعی، «اسناد حضور دولت های بیگانه در شرق ایران» را می توان در چند موضوع بررسی كرد.

۱- اسنادی كه اختصاص به حضور انگلیس درشرق دارند.
۲- اسنادی كه از حضور آلمان ها در شرق ایران خبر می دهند.
۳- اسناد مربوط به دولت های روس، هندوستان و ... در شرق ایران.

هرچند سعی و اهتمام محقق در این مجموعه، در این راستا بوده است تا اسنادحضور دولت های بیگانه درشرق ایران را معرفی كند، لیكن پاره ای از اسناد نیز دراین مجموعه آمده است كه ربطی به موضوع ندارد.

اسنادی كه از حضور انگلیسی ها در شرق بحث می كنند اختصاص دارند به موضوعاتی چون تشریفات، سركشی از ستونهای سرحدی، ورود به ملك سیاه كوه، حركت پیاده نظام به بیرجند، آمدن نیرو از مشهد جهت كمك به قشون انگلیس و ابلاغیه سفارت انگلیس در مورد تشكیل قشون جنوب در ایران.

اسنادی كه به حضور آلمانها درشرق ایران می پردازند، از این جهت مهم می باشند كه حضور نیروهای آلمانی در منطقه شرق، تا آنجا برای روس و انگلیس مهم بود كه هرگاه كنسول گری های این دول خبر از نفوذ آلمان ها در منطقه را می دادند، باعث واكنش سریع آنان می شد. به طوری كه با تحت فشار قرار دادن حكام محلی، آنان را متهم به دوستی با آلمان ها می كردند و با گلایه از حكام محلی، از آنان درخواست جلوگیری از ورود آلمان ها را می نمودند. حتی پاره ای از منابع، قائل به این مسئله هستند كه تشكیل قشون محلی منظم به سبك جدید در منطقه شرق، در راستای اهداف روس و انگلیس بوده است. ولی با مطالعه در اسناد پیرامون قشون شرق این مسئله روشن می شود كه تشكیل قشون شرق در منطقه سیستان و قائنات، ابتكاری جدید نبوده است. بلكه این قشون به عنوان چریك محلی از اواخر صفویه وجود داشته اند. تنها مسئله ای كه در دوره قاجار دراین قشون به وجود آمده است، رفورم این قشون با وسایل و تجهیزات نظامی جدید بوده كه در تعلیم قشون شرق منحصراً معلمان ایرانی به تشكیل قشون پرداخته اند و رد پای مستشاران نظامی خارجی دراین قشون محسوس نمی باشد.

اسنادی كه به حضور روس ها در شرق اختصاص دارند، در موضوعاتی چون ذكر اخباری از جنگ جهانی اول و درگیری با روس ها، منازعات بین مردم و قشون روس، نامه كنسول روس به شوكت الملك و ذكر بی طرفی ایران در جنگ جهانی اول (۱۳۳۳ ه.ق)، ورود روس ها به سلیانی و غارت اموال مردم و ... می باشند. اسناد مربوط به هندی ها در شرق در موضوعاتی چون نزاع سواران هندی با اهالی علی آباد، فرار اتباع هندی اردوی انگلیس و تلاش برای پیدا كردن آنها، ورود توپچی و مهمات از هندوستان به ایران و ... می باشند.

نكته قابل توجه در مجموعه اسناد یاد شده این است که برخی از اسناد از اعتبار و ارزش تاریخی ویژه ای برخوردارند. در این كتاب اسناد خبر پذیرش اولتیماتوم روس، جریان به توپ بستن حم رضوی توسط روس ها، اوضاع ایران مقارن جنگ جهانی اول، نامه شوكت الملك به احمد شاه قاجار پیرامون ورود آلمان ها به قائنات و ... قطعاً جزء دسته اسنادی هستند كه در پژوهش های محققان از اعتبار و جایگاه خاصی برخوردارند. در یك تحلیل نهائی باید گفت که كتاب «اسناد حضور دولت های بیگانه در شرق ایران» این امكان را به محققان داده است تا با مطالعه این اسناد گامی موثر درجهت تدوین تاریخ شرق ایران بردارند و قطعن این كتاب راه گشای محققان و دانشجویان در مطالعات تاریخی خواهد بود.

غلامرضا آذری خاکستر :: azari222002@yahoo.com