پس از آن بود که شاپور نسبت به مانویان اظهار مساعدت و خیرخواهی کرد و به همین مناسبت مانی یکی از کتب عمده خود را به نام او « شاپورگان » نامید. مانی در کتاب « کفلایه » خود آورده است: « به حضور شاه رفتم و او با احترام فراوان مرا پذیرفت و اجازه مسافرت [ در کشور خود ] مرحمت کرد، تا کلمه حیات را تبلیغ کنم. من چندین سال صرف کردم… و در مرکب او سالیان دراز در ایران و در کشور پارت تا آدیب Adib ( آدیبان Adiabène ) و ممالکی از روم مسافرت نمودم. » (۱)

ظاهرا حسادت درباریان و فشار روحانیون زردشتی سرانجام شاه را قانع کرد که روی خویش را از مانی برگرداند. شاپور حدود ده سال بر کیش مانی بود. پس از آن از کشور اخراج شد و سالها در آسیای مرکزی سرگردان شد. هند و چین مقاصد بعدی وی برای تبلیغ آئینش بودند. پس از درگذشت شاپور مانی مجددا به ایران بازگشت. موبدان که این بار در نبود شاه حامی مقتدری را نمی دیدند نتوانستند مانی را مجددا از ایران اخراج کنند.

سرانجام در دوران جلوس « وهرام اول » مانی در دربار شاه حاضر شد و به مناظره با روحانیون زردشتی مشغول گشت. پس از آن مناظره مانی به عنوان خارج شده از دین به زندان رفت و سرانجام بر اثر شکنجه درگذشت.

مانویان به یادگار روز درگذشت مانی، یک روز را به عنوان « عید بیما » نامیدند. در یونانی واژه « بیما » به معنای منبری است که از حضور استاد غایب است.

کتاب و رساله های مانی

در این جدول نام کتاب های مانی به همراه معادل فارسی میانه، پارتی و عربی آن آمده است.

مانی به جز این کتاب ها همانگونه که پیشتر اشاره شد دو کتاب دیگر نیز تالیف کرده. نخست، شاپورگان ( فارسی میانه : sabuhragan) که تنها اثر وی به فارسی است. دوم، ارژنگ که مانی در آن عقاید خویش را با تصاویر آموزش می دهد.

پی‌نوشت :
(۱) کریستین سن / آرتور ، ایران در زمان ساسانیان ، ص ۱۴۳

پی‌نوشت ۲ :
لینک قسمت نخست این مقاله

عکس ها : آثار باقی مانده از مانویان که اکثر در کوه های همیالیا در مرز هند و نپال پیدا شده است.

جلال افشار :: jalal_afs@yahoo.com