پنج سال بعد از اين اختراع بزرگ، ايرانيان با سينما آشنا شدند. سال ۱۲۷۹ هجري شمسي، مظفرالدين شاه به فرنگ سفر مي‌كند و از ديدن تصاوير متحرك بر روي پرده متعجب مي‌شود. پس از آشنايي شاه با سينماتوگراف، وي ميرزا ابراهيم خان عكاس باشي را مأمور خريد يك دستگاه سينماتوگراف مي‌كند. سينما به‌يادماندني‌ترين سوغات مظفرالدين‌شاه براي اهالي كاخ و ساير مردم شد.

ميرزا ابراهيم خان نيز قبل از بازگشت، تصاويري از مردم فرنگ ضبط كرده و با خود به ايران مي‌آورد. سينما ابتدا در اختيار خاندان سلطنتي و اعيان شهر بود. ولي با ساخت اولين سالن نمايش توسط ميرزا ابراهيم خان صحاف باشي، كم كم اين سوغات به‌يادماندني در بين مردم جايي براي خود باز كرد و همه‌گير شد.

نخستين فيلم‌بردار حرفه‌اي سينماي ايران «خان بابا معتضدي» است و مهم‌ترين فيلم ضبط شده توسط وي «مجلس مؤسسان» مي‌باشد كه در سال ۱۳۰۴ فيلم‌برداري شده است. تا سال ۱۳۱۳ فيلم‌هاي ساخته شده در ايران همگي صامت بودند. سينماي ”علي وكيلي“ با نام گراندسينما، اولين سينمايي بود كه به طور مرتب روزهاي دوشنبه و جمعه فيلم‌هاي تاره نمايش مي‌داد. وكيلي براي ايجاد تنوع و جذابيت براي هر سينما اركستري به‌وجود آورد. آن‌ها قبل از نمايش در فاصله بين پرده‌ها و در حين نمايش فيلم در جلوي پرده سينما، آهنگ‌هاي ايراني مي‌نواختند. چند سال بعد در سينما ايران، گرامافوني زير پرده نصب شد كه قبل و بعد از نمايش، صفحه‌هاي موسيقي غير ايراني پخش مي‌كرد.

”ابراهيم مرادي“ در سال ۱۳۱۳، اولين فيلم ناطق سينماي ايران را با عنوان «بوالهوس» ساخت. در اين فيلم نيز مانند فيلم‌هاي صامت، نوازنده در زير پرده به اجراي موسيقي مي‌پرداخت. نخستين فيلم ايراني كه موسيقي متن داشت، « شيرين و فرهاد» ساخته عبدالحسين سپنتا بود كه براي ساختن موسيقي آن، از كارهاي «مصطفي نورياني» نوازنده ويولون استفاده شد.

از اين سال به بعد، آهنگ‌سازان بي‌شماري براي فيلم‌ها موسيقي نوشتند. از آن جمله مي‌توان به فيلم‌هاي ”چشم‌هاي سياه“ با آهنگي از امير حسيني (۱۳۱۵)، ”ليلي و مجنون“ با آهنگ‌سازي علي‌نقي وزيري (۱۳۱۶) و ”توفان“ با آهنگي از روح الله خالقي و ابوالحسن صبا (۱۳۲۶) اشاره كرد.

اما به صورت حرفه‌اي، اولين موسيقي متن توسط «مرتضي حنانه» براي فيلم «دجله» در سال ۱۳۳۳ ساخته شد و در سال ۱۳۴۸، «اسفنديار منفرد زاده» با موسيقي فيلم «قيصر»، به اين نوع موسيقي رسميت بخشيد.

متأسفانه از سال ۱۳۰۹ به بعد‌ -تا پيروزي انقلاب اسلامي- تقريبا‎‎ْ تمام فيلم‌ها از عنصر آواز و رقص براي فروش بيشتر و جلب نظر مردم بهره جستند، بدون آن‌كه به ارتباط ميان موضوع فيلم و موسيقي آن توجه كنند. پس از پيروزي انقلاب اسلامي، موسيقي فيلم جايگاه ويژه خود را پيدا كرد. به طوري كه امروز كمتر شاهد نمايش فيلمي بدون موسيقي متن يا با استفاده از موسيقي خارجي هستيم.

منابع

(۱) مسعود مهرابي. تاريخ سينماي ايران، از آغاز تا سال ۱۳۵۷. تهران. فيلم. ۱۳۶۳.
(۲) چارلز گرهادت. سرگذشت جالب موسيقي فيلم. ترجمه علي‌رضا فرهنگ. مقام. شماره ۷.
(۳) دايره المعارف بزرگ فارسي. ذيل واژه سينما.
(۴) غلام‌رضا برهاني. فرهنگ جهاني موسيقي فيلم. سينماي ايران. تهران. چنگ. ۱۳۷۴.
(۵) جمال اميد. تاريخ سينماي ايران. تهران. نگاه. ۱۳۶۹.

سميه سادات هاشمي :: s4210h@yahoo.com