در دورهای گوناگون تاریخ ایران بعد از اسلام، هیچگاه زن رسما" در امور سیاسی مملكتی دخالت نداشته است، مگر در مواردی خاص و استثنائی كه شامل چند زن پادشاه یا حاكم و یا زنانی كه براساس لیاقت و شهامت خاص و دارا بودن هوش و استعداد فوق العاده از پوسته خود بیرون آمده و در عرصه جامعه وسیاست قدم نهاده اند. و از این زنان تا به امروز آثاری زیادی برجا مانده است.
در دوران استیلای عنصر ترك بر ایران كه پیش ازهجوم مغول در حدود دو قرن ونیم به طول انجامید، از لحاظ شباهت بیش از حد آداب و رسوم و سنتهای قبیله ای ترك و مغول، جابجا به اهمیت وقدرت سیاسی زن بر می خوریم وهمین خود سبب فراهم كردن زمینه ای موافق ومساعد در ایران برای او در زمان حكومت های بعدی می شود.
در زمانی كه مغول به ایران حمله كرد، حدود دو قرن ونیم می گذشت كه قبایل ترك آسیای مركزی بر ایران مسلط شده بودند و حكومتهای كم و بیش بزرگ و مهمی تشكیل داده بودند. هر چند كه در این دوره ها ایرانیان تلاش و كوشش زیادی انجام داده بودند كه تمدون و فرهنگ، سنن و آداب خود را همچنان دست نخورده و پابرجا نگهدارند و البته تا حدودی هم موفق شدند. كه در این میان میتوان به وضع زن در جامعه ایرانی كه بنابر سنت قبیله ای آسیای مركزی حقوقی بالاتر و مقامی والاتر از آنچه داشت دریافت كرد.
تركها همجون مغولها برای زنان اهمیت واحترامی زیادی قائل بودند و زن ومرد از حقوق مادی و معنوی مساوی برخودار بودند. زنان در كارهای خانه، گردش چرخ اقتصادی، جنگ و همچنین در امور سیاسی و مسائل گوناگون همپای مردانشان مشغول فعالیت بودند. همچنین زنان در این دوره اموال و ثروتهای خاص خویش داشتند و به مقامات مهم نائل می شدند و همچنین در موقع لزوم زمام امور قبیله و یا ایل را در دست می گرفتند.
حال به مقام و اهمیت زن در دوره های مختلف را بطور اجمالی مورد بررسی قرار میدهیم:

دوره غزنوی (351-582):

در این دوره زنان نقش خود را بطور غیر مستقیم و در خلال اقدامات سیاسی، مانند مساله جانشینی سلاطین، سیاست نزدیكی با دولتهای همجوار، عقد معاهدات صلح و نظیر آن ایفا كرده است.
در این دوره ازدواجهای سلاطین با دختران حاكم رواج داشت كه بیشتر جنبه سیاسی و مادی داشتند كه بمنظور نزدیكی به سلطان و یا تشدید رابطه دوستی با او بوده است.
یكی از رایجترین ازدواجها در این دوره ازدواج شاهزاده خانمهای غزنوی با حكام خوارزم (خوارزمشاهیان) میباشد كه معروفترین آنان یكی حره كالجی دختر سبكتكین خواهر سلطان محمود است كه به همسری ابوالعباس خوارزمشاه در آمد. كه این گونه ازدواج ها رواج زیادی داشت.
در این دوره زنانی كه در توطئه ها شركت می كردند و یا بالعكس زنانی كه از لحاظ با سوادی، پارسائی، خانه داری وخدمت به دستگاه غزنویان معروفیتی زیادی داشتند. در این دوره حرمسرای شاهان و شاهزادگان پر از زنان گوناگون عقدی و غیر عقدی، نجیب زاده و كنیز بوده كه این حرمسراها خود دستگاهی مستقل و مفصل داشته كه اشخاص زیادی مشغول به كار می باشند و از اینرو زنانی كه نقشهای سیاسی ایفا كرده باشند در این دوره بسیار نادراند.

دوره سلجوقی (429-590)

در این دوره كه بتدریج زمینه نفوذ پذیری سنن قبیله ای زیاد شد و مثل گذشته تظاهر و تعصب مذهبی نداشتند زنان از پس پرده بیرون آمدند و قدرت و مقامی را كه در سرزمینهای موطن خود داشتند باز یافتند. در این دوره به زنان بسلطنت و حكومت رسیده و یا به زنانی كه مستقیم یا غیر مستقیم در كار سلطنت شوهران یا فرزندان خود شریك بودند بسیار فراوان می باشد.
قابل ذكر است كه منابع ایرانی مسلمان ما با بی میلی و خشكی از زنان این دوره یاد كرده اند و از ذكر وقایع مربوط به آنان خیلی سریع گذشته اند ولی در میان همین نوشته های كوتاه و خشك آثاری فوق العاده را میتوان پیدا كرد.
از زنان معروف این دوره میتوان تركان خاتون، همسر ملكشاه دختر طمغاج خان، نوه ایلك خان از آل افراسیاب یا ایلك خانیه است كه در كار سلطنت شوهر دخالت مستقیم داشته است و یكی از مهمترین كارهای كه انجام شده توسط این ملكه بركناری خواجه نظام الملك وزیر معروف سلجوقی است كه بر سر مسائل جانشینی بخصوص با یكدیگر اختلاف داشته اند كه گویا تا مدتها این اختلافات حل نشد و تركان خاتون در این مبارزه پنهانی پیروز گردید.
از زنان دیگر این دوره پادشاه خاتون دختر قتلغ تركان می باشد كه او نیز بر كرمان فرمان رانده است كه زنانی فوق العاده مهم و با اصالتی بوده است.
همچنین درباره پادشاه خاتون می گویند كه زن عالمه عادله ای بود و در نفس او خیلی خاصیتهای مثبتی بود كه هنرمند، خطاط و همچنین شاعر و با دانشمندان و اهل فضل زیاد در تماس بود و در عهده این پادشاه شعر رونقی تمام گرفت و همچنین مدارس علم را برپا كرد و رونقی جدید بخشید و این چند بیت شعر زیر از این پادشاه خاتون شاعر می باشد:
من آن زنم كه همه كار من نكو كاریست
بزیر مقنعه من بسی كله داریست
بهر كه مقنعه ای بخشم از سرم گوید
چه جای مقنعه تاج هزار دیناریست
همانطور كه میدانید در زمان حكومت سلجوقی و سپس اتابكان زنان نقش بسیار موثری را در تشكیل و دوام حكومتهای محلی ایران به عهده داشته اند و موفقیتهائی در مقابل ایلخانان به دست آورده اند.

دوره خوارزمشاهی (490-628)

عصر خوارزمشاهیان دوره مهمی از لحاظ حكومت زن بر ایران است. در نتیجه ازدواجها وسیله نزدیكی حكام و سلاطین به یكدیگر می شدند.
از اولین زن مشهور خاندان تركان خاتون همسر سلطان ایل ارسلان است كه یكی از مهمترین و بزرگترین زنان دوره خوارزمشاهی به حساب می آید. وی در زمان شوهر مورد مشورت او و بنا بر سنت تركان در كار مملكت نظارت مستقیم داشت. وقتی شوهرشان فوت شد ایشان خود به تنهایی زمام امور به دست گرفت كه در جنگهای بسیار هم شركت كرد.
تركان خاتون كه در دوره فرمانروایی سلطان محمد رسما حكومت خوارزمی را بعهده داشت در اداره مملكت هم پایه پسرش بود و در سراسر قلمرو خوازمشاهی هنگامی كه از جانب وی و سلطان دوفرمان جداگانه ومختلف در یك قضیه میرسید تنها تاریخ فرمان را نگاه می كردند هر كدام تاریخی موخر داشت آن فرمان را به كار می بستند.
تركان خاتون وزیر مخصوص داشت وهفت تن از دانشمندان مشهور در دیوان انشای او به كار مشغول بودند.
تركان خاتون زنی ستمكار و سنگدل بود وسبب نابودی بسیاری از خاندان های كهن و اصیل ایرانی شد. همچنین او زنی عیاش و خوشگذران بود و پیوسته درخفا مجالس انس و طرب برپا می كرد.
و سرانجام به حمله مغول ها به ایران توسط چنگیز خان دستگیر شد و تا زمانی كه سلطان جلال الدین در قید حیات بود از اخبار تركان خاتون خبری بدست می آمد ولی پس از مرگ وی دیگر از سرنوشت این خاتون در ایران اطلاعی به دست نیامد.
پس میتوان نتیجه گرفت كه مغول سنت احترام و اهمیت نسبت به زن را بر زمینه مطلوب و استواری كه در طول دو قرن و نیم در ایران فراهم شده بود، گسترد.

منبع : زن در ایران عصر مغول – دكتر شیرین بیانی

سارا .ج :: sarajoon55@yahoo.com